Περί "ευθυνών" και "σωστών αξιών"

"Μια αλήθεια είναι πως ίσως τώρα είμαστε εν τέλει πιο έτοιμοι σαν κοινωνία να ακούσουμε για όλα αυτά τα ζοφερά και άγνωστα μα τόσο συχνά κομμάτια της πραγματικής ζωής".

Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο εκτιμά ότι 1 στα 5 παιδιά στην Ευρώπη πέφτει θύμα κάποιας μορφής σεξουαλικής βίας. Η σεξουαλική κακοποίηση και η σεξουαλική εκμετάλλευση των παιδιών μπορούν να λάβουν πολλαπλές μορφές, τόσο online (π.χ. αναγκάζοντας ένα παιδί να συμμετάσχει σε σεξουαλικές δραστηριότητες μέσω live video ή ανταλλαγής υλικού σεξουαλικής κακοποίησης παιδιών στο διαδίκτυο) όσο και εκτός σύνδεσης (π.χ. συμμετοχή σε σεξουαλικές δραστηριότητες με ένα παιδί ή αναγκάζοντας ένα παιδί να συμμετέχει σε παιδική πορνεία). Όταν η κατάχρηση καταγράφεται και κοινοποιείται στο διαδίκτυο, η ζημιά διαιωνίζεται. Τα θύματα πρέπει να ζουν γνωρίζοντας ότι αυτές οι εγκληματικές εικόνες και τα βίντεο που απεικονίζουν τις χειρότερες στιγμές της ζωής τους κυκλοφορούν και οποιοσδήποτε, συμπεριλαμβανομένων των φίλων ή των συγγενών τους, μπορεί να τα δει. {EU strategy for a more effective fight against child sexual abuse, Brussels, 24.7.2020}.

Η καταναγκαστική σεξουαλική πράξη μπορεί να οδηγήσει σε σεξουαλική ικανοποίηση του δράστη, αν και ο υποκείμενος σκοπός του είναι συχνά η έκφραση δύναμης και κυριαρχίας έναντι του ατόμου που δέχεται επίθεση. (...) Ο εξαναγκασμός μπορεί να καλύψει ένα ολόκληρο φάσμα βαθμών δύναμης. Εκτός από τη σωματική βία, μπορεί να περιλαμβάνει ψυχολογικό εκφοβισμό, ή άλλες απειλές - για παράδειγμα, την απειλή σωματικής βλάβης, την απόλυση από μια εργασία ή το να μη δοθεί εντέλει μία επαγγελματική ευκαιρία. Μπορεί επίσης να συμβεί όταν το θύμα δεν είναι σε θέση να δώσει τη συγκατάθεσή του - να είναι υπό την επήρρεια αλκόολ, ναρκωτικών, κοιμισμένο ή διανοητικά ανίκανο να κατανοήσει την κατάσταση. {WHO/Sexual Violence}.

Το 2015 υπήρχαν 19,5 εκατομμύρια μαθητές τριτοβάθμιας εκπαίδευσης στην Ευρωπαϊκή Ένωση και εκτιμάται ότι το 54,1% αυτών των μαθητών ήταν γυναίκες. Τα δεδομένα (τόσο σε επίπεδο ΕΕ όσο και σε εθνικό επίπεδο) αποκαλύπτουν μεγάλο αριθμό γυναικών σπουδαστριών που δέχθηκαν κάποια μορφή σεξουαλικής βίας και παρενόχλησης που σχετίζεται με τη ζωή τους στα ΑΕΙ. Αυτό είναι μερικές φορές τόσο συχνό και τόσο διαδεδομένο που οι ίδιες μπορεί να μην το αναγνωρίζουν ως τέτοια συμπεριφορά έως ότου οι συζητήσεις σε μια ερευνητική ομάδα μελέτης "φωτίσουν" την πραγματικότητα των εμπειριών τους. Το Ευρωβαρόμετρο που αφορά τη φυλετική βία, αποκαλύπτει ότι το ευρύτερο κοινωνικό πλαίσιο αυτών των εμπειριών παραμένει εξαιρετικά "αρνητικό" λόγω φύλου. Μερικοί άντρες και γυναίκες συνεχίζουν να διατηρούν αρνητικές, αν όχι μισογυνιστικές πεποιθήσεις σχετικά με τις γυναίκες και τη σεξουαλικότητα, καθώς επίσης τη σεξουαλική βία και παρενόχληση. {Ending Sexual Harassment and Violence in Third Level Education}.

Περί "ευθύνης και "σωστών αξιών"

Τις τελευταίες ημέρες, μετά από τις συνεχόμενες καταγγελίες που βλέπουν το φως της δημοσιότητας, ερχόμαστε αντιμέτωποι και με πολλές απόψεις που κατηγορούν είτε τους γονείς, που δεν εμφύσησαν τις "σωστές αξίες" στα παιδιά τους είτε τα ίδια τα θύματα, (πολλά από αυτά λίγο μετά την ενηλικίωσή τους σύμφωνα με τα χαρτιά) δεν έλαβαν τις "σωστές αποφάσεις".

"Σε καταστάσεις αφόρητου τρόμου και στρες ενεργοποιείται αυτόματα και ασυνείδητα στον ανθρώπινο οργανισμό ο μηχανισμός "μάχη-φυγή-πάγωμα"(fight/flight/freeze). Οι άνθρωποι εκείνη τη στιγμή προσπαθούμε να βρούμε έναν τρόπο που θα μας εξασφαλίσει την επιβίωση. Σε τόσο ακραίες καταστάσεις, το αν ο οργανισμός επιλέξει το πάγωμα, δεν είναι στο χέρι του ατόμου να το ελέγξει.

Κατά το πάγωμα οι άνθρωποι είναι δυνατόν να αποσυνδεθούν από τον εαυτό τους και τις πράξεις τους, ώστε να επιβιώσουν. Βιώνουν εκείνη τη στιγμή τα γεγονότα σαν ταινία που εκτυλίσσεται μπροστά τους. Οι ενδορφίνες καταστέλλουν τον φόβο και τον πόνο και βοηθούν στη νοητική και ψυχική αποστασιοποίηση από τον κίνδυνο. Η νοραδρεναλίνη μειώνει την ικανότητα αντίληψης. Οι παραπάνω νευροδιαβιβαστές "παγώνουν" τα άτομα και δρουν προστατευτικά. Η εμπειρία συχνά αποστέλλεται κατευθείαν στην αμυγδαλή, το κέντρο ελέγχου του φόβου στον μεταιχμιακό τομέα του εγκεφάλου που επεξεργάζεται συναισθήματα και αισθήσεις, αλλά όχι τη γλώσσα και τον λόγο. Γι’αυτό και συχνά οι εμπειρίες επιστρέφουν στη μνήμη κατακερματισμένες" γράφει η Βίκυ Φιλιππίδου, Ψυχολόγος.

"Κάποιοι θεωρούν ότι σε αυτή την κατάσταση ένα άτομο λειτουργεί λογικά, με βάση τις αρχές του, τις αξίες του αλλά και τις πραγματικές του δυνάμεις. Ένα άτομο παραλυμένο από το φόβο όμως, βρίσκεται σε μία ειδική κατάσταση. Συχνά, τα θύματα κακοποίησης, όταν πλέον ο φόβος έχει περάσει, ενοχοποιούν τα ίδια τον εαυτό τους που δεν έδρασαν διαφορετικά. Το έργο των ειδικών ψυχικής υγείας αλλά και ευρύτερα της κοινωνίας είναι η απενοχοποίηση των ατόμων αυτών. Έδρασε ο φυσιολογικός μηχανισμός επιβίωσης και έκαναν το καλύτερο που μπορούσαν. Και ίσα ίσα, άτομα που δεν μεγάλωσαν με χειρισμούς και κακοποίηση μέσα στις οικογένειες τους, μπορεί να βρέθηκαν και σε μεγαλύτερο σοκ μέσα σε τέτοιες καταστάσεις και να μην έχουν δημιουργήσει αυτό το "μονοπάτι" στον εγκέφαλο το οποίο θα τους είχε έτοιμο κάποιο αστραπιαίο πλάνο φυγής.

Νομίζω είναι άδικο και περιττό να περιγράφουμε αυτή τη στιγμή δικές μας δύσκολες εμπειρίες με στόμφο επειδή καταφέραμε να μην αντιδράσουμε με πάγωμα αλλά με πάλη ή φυγή. Δεν είναι όλες οι καταστάσεις ίδιες, και κανένας δεν οφείλει να είναι εκπαιδευμένος στα 19 του (αλλά και αργότερα) για να αντιμετωπίσει ιδανικά κακοποιητικές συμπεριφορές. Και καλύτερα ας ρίξουμε τα φώτα στους θύτες, που φέρονται με τρόπους χειριστικούς, εκβιαστικούς, σαδιστικούς, την ίδια στιγμή που υπάρχει μεγάλη διαφορά εξουσίας που γιγαντώνει τα παραπάνω χαρακτηριστικά. Είναι τουλάχιστον άδικο να ενοχοποιούμε αυτή τη στιγμή ανθρώπους που κουβαλάνε τόσα χρόνια ανυπόφορα τραύματα και βρίσκουν το κουράγιο να καταγγείλουν τους θύτες τους" καταλήγει.

Το παιδί και ο έφηβος ως θύμα

Μιλώντας με τη Λεάννα Λεβή, Συμβουλος Ψυχικής Υγείας - Σωματικής Προσέγγισης , υποστηρίζει ότι ο καθένας από εμάς φορά ένα προσωπείο κάθε φορά που βγαίνει στον κόσμο. Σκέφτομαι, λοιπόν, πόσο εύκολο είναι για έναν γονιό να αναγνωρίζει πάντα τις κακοτοπιές για τα παιδιά του, στη συγκεκριμένη συζήτηση έναν παιδεραστή. Διαβάζοντας και ακούγοντας επικριτικά σχόλια από γονείς και μη, σκέφτομαι ότι αυτοί οι άνθρωποι θα έπρεπε να είναι πάρα πολύ "τυχεροί" ή "εξυπνοι" για να μην ήρθαν αντιμέτωποι με κανένα "τέρας". Ότι γνώριζαν τους κινδύνους, δεν κολακεύτηκαν από την προσοχή ενός ενήλικα, δεν θέλησαν να δοκιμάσουν τα όριά τους ούτε να εξερευνήσουν τη σεξουαλικότητά τους. 

Δεν λαμβάνουν άραγε υπόψή τους την περιέργεια, την ανεξερεύνητη σεξουαλικότητα στην εφηβεία την οποία και ένας έφηβος δεν γνωρίζει πώς να τη διαχειριστεί αλλά κρίνουν τη σιωπή. Κρατάω τα λόγια μίας φίλης. "Συζητάμε αυτά τα περιστατικά σήμερα, έχοντας τελειώς διαφορετική ανοχή, γνώση και μέσα επικοινωνίας". Η κουβέντα που πρέπει να γίνει, την ώρα που κάποιοι σφυρίζουν αδιάφορα ενώ άλλοι κουνούν το δάχτυλο, είναι γύρω από τα όρια, τη σεξουαλική διαπαδαγώγηση, το δικαίωμα της άρνησης, του "αλλάζω γνώμη" και φυσικά του πρώτου και πιο σημαντικού: είναι ο ενήλικας που οφείλει να προστατεύσει τον έφηβο, και όχι ο έφηβος αυτός που πρέπει να αξιολογήσει την κατάσταση. Και όλο αυτό το διάστημα είναι σαν να κάποιοι να μη θέλουν να δουν τη μεγάλη εικόνα.

"Να δημιουργήσουμε χώρο για να ακουστούν οι φωνές της απόγνωσης"

Από τη Λεάννα Λεβή

Η σεξουαλικότητα του κάθε ανθρώπου αρχίζει στ‘ αλήθεια σε μια πρώιμη φάση των εξελικτικών του σταδίων. Τότε είναι που ως παιδιά στο πρόσωπο των γονιών καθρεφτίζεται ολόκληρη η ύπαρξη τους. Αν εσύ μου χαμογελάς τότε είμαι ένα χαρούμενο παιδί. Αν εσύ με χτυπάς τότε αξίζω να με χτυπούν. Αν εσύ με χαϊδεύεις εκεί που δεν πρέπει τότε αυτό είναι αγάπη.  Και επανέρχεται πιο ώριμη και συνειδητή στη φάση της προεφηβείας και της εφηβείας. Τότε είναι που το παιδί- έφηβος έρχεται σε επαφή με την ανακάλυψη των σεξουαλικών δυνατοτήτων του σώματος του, τη διάθεση εξερεύνησης και τις πρώτες σεξουαλικές ορμές. Η στάση του γονέα είναι καθοριστικής σημασίας για την αγάπη και το σεβασμό που θα αποκτήσει το παιδί ως προς το σώμα και τη σεξουαλικότητα του. Η αγάπη και η αποδοχή, η επικοινωνία και η δεκτικότητα είναι οι πρώτες γερές βάσεις μιας σχέσης εμπιστοσύνης μεταξύ γονέα-παιδιού έτσι ώστε να μπορέσει να αναπτυχθεί με σταθερότητα και γερές βάσεις αυτό το νέο οικοδόμημα που λέγετε ανθρώπινος λογικός και συναισθηματικός εγκέφαλος.

Παρόλες τις προσπάθειες που έχουν γίνει τα τελευταία χρόνια στη σεξουαλική διαπαιδαγώγηση ή στην προστασία - κυρίως των κοριτσιών, πρώτιστος μέσα από βιβλία που μιλούν για τα "απαγορευμένα σημεία", αυτά που δεν πρέπει να τα δει κανείς άλλος έκτος από τους ίδιους και τη μαμά και πάλι δυστυχώς στη μεγαλύτερη πλειοψηφία τους για τα κορίτσια, λες και τα αγόρια μεγαλώνουν σε κάποια άλλη κοινωνία...- από τους ίδιους τους γονείς φαίνεται να είναι ανεπαρκές στο σύνολο των περιπτώσεων. Σε μια κοινωνία που η λέξεις έρωτας, σεξ, αγάπη όπως βέβαια και βία, βιασμός και θάνατος είναι απαγορευμένες από τα γεννοφάσκια, καλούμαστε να μεγαλώσουμε τα παιδιά μας και απαιτούμε με έναν κατά τα άλλα λογικό νου, να μάθουν, να υπακούν και να σέβονται το πλησίον τους. Σε μια κοινωνία που κουνάει το δάχτυλο σε όποιον τολμήσει να έχει διαφορετική άποψη από τον αναγνώστη, όχι σωστή ή λάθος, απλά διαφορετική μοχθούμε για να βρούμε το θάρρος του λόγου. Σε μια κοινωνία που η εκπαίδευση έχει μείνει στάσιμη στο χρονοντούλαπο λες και το σχολείο ανήκει στα παλαιάς κοπής αλφαβητάρια. Στον ίδιο κόσμο μεγαλώνουν οι millennials ως πρωτομάρτηρες της κοινωνικής δικτύωσης και της καθόλα τέλειας εικόνας. Μιας εικόνας επενδεδυμένης με τα πιο ευφάνταστα υλικά, τα κολλημένα χαμόγελα στα πρόσωπα και την καθημερινή αναζήτησή προσωρινής ευτυχίας στο βωμό της double click καρδούλας και του thumbs up. Είχαμε μάθει καλά να κρυβόμαστε και να κρύβουμε τις αλήθειες μας στα έν οίκω μη έν δήμω, κατά την παράδοση του λαού και τώρα συνεχίζουμε πίσω από τις οθόνες κινητών, υπολογιστών, ταμπλετών ακόμα και ρολογιών που μετράνε τις αναπνοές μας.

Βεβαίως και η διαπαιδαγώγηση αρχίζει από το σπίτι. Ακόμα ακόμα και από τον τρόπο που θα αντιμετωπιστεί ο ευγενικός κύριος στα φανάρια που θέλει να καθαρίσει τα τζάμια του αυτοκινήτου ή από την καλημέρα που θα πούμε ή δεν θα πούμε στη γειτόνισσα που συναντήσαμε στο ασανσέρ. Τα παιδιά είναι μάρτυρες στιγμών κυρίως αυτών που θεωρούμε δεδομένες, αυθόρμητες, ακούσιες. Βεβαίως και αρχίζει από το σπίτι αλλά δεν τελειώνει εκεί. Συνεχίζει στην πρώτη μας μικρή κοινωνία, εκεί που ο δάσκαλος γίνεται μετά τον γονέα ο αμέσως επόμενος "μικρός θεός". Το κοινωνικό έργο σε ένα από τα ύψιστα επαγγέλματα - λειτούργημα - οφείλει να αφουγκραστεί, να ακούσει, να προστατεύσει. Οφείλει ως άλλος κοινοτάρχης να δώσει το παράδειγμα της αξιοκρατίας, του σεβασμού και της αλληλεγγύης σε αυτή τη μικρή κοινωνία των νέων, που αύριο θα αποτελούν την κοινωνία της επόμενης γενιάς, που με τη σειρά τους θα γίνουν καθηγητές, δάσκαλοι, υγειονομικοί, θεραπευτές μα κυρίως θα γίνουν γονείς και η ιστορία κάπως έτσι συνεχίζεται και επαναλαμβάνεται, μοναχά με κάποιες αλλοιώσεις, σαν μια αλυσιδωτή αντίδραση. Συνεχίζει σε αυτή την ενήλικη ζωή και μας ακολουθεί στην εργασία, στην αγάπη, στο γήρας, στα ταξίδια, στα χόμπι, στο πάρκο, στο φούρνο ... Η κοινωνία είναι παντού γιατί η κοινωνία είμαστε εμείς οι ίδιοι, χωρίς εξαιρέσεις.

Η αλήθεια όμως θέλει ανοιχτότητα. Θέλει θάρρος και δύναμη για να μπορέσεις να κοιτάζεις στα μάτια χωρίς φόβο. Πρέπει να μάθουμε από την αρχή να επικοινωνούμε! Να μιλάμε πρώτα στους εαυτούς μας για τους βαθύτερους μας φόβους και ύστερα να μιλήσουμε στα παιδιά, στο μέλλον όλων μας. Να ενημερωθούμε σωστά από το διαδίκτυο βεβαίως αλλά με φίλτρο όπως αρμόζει σε κάθε άνθρωπο που έχει κριτική σκέψη, κι ύστερα να πάρουμε ίσως ένα βιβλίο με υπογραφή από κάποιον επαγγελματία υγείας ή επιστήμονα της αρεσκείας μας. Δεν μπορούμε να είμαστε τα πάντα κι αυτό είναι τόσο μα τόσο ωραίο. Είναι η μοναδικότητα μας ως άνθρωποι. Χρειάζεται να αφήσουμε λίγο στην άκρη τη ματαιοδοξία μας και να ανοίξουμε τα μάτια και τα αυτιά μας. Η βία ζει πρώτα μέσα μας και μετά ανάμεσα μας. Αν δεν μπορούμε να την αναγνωρίσουμε είναι γιατί έχει μάθει να κρύβεται καλά μέσα στο φόβο της εγκατάλειψης, της υποτίμησης και της κριτικής. Η φράση "σπάσε τη σιωπή" είναι τόσο απλή και περιεκτική, μα συνάμα τόσο δύσκολη όταν υπάρχουν παντού γύρω σου μάτια έτοιμα να σε καρφώσουν. Χρειάζεται να ακούμε περισσότερο και να κρίνουμε λιγότερο. Να δημιουργήσουμε χώρο για να ακουστούν οι φωνές της απόγνωσης. Να συγχωρήσουμε τους γονείς που δεν κατάλαβαν και τον γείτονα που δεν μίλησε ενώ γινόταν καθημερινός μάρτυρας. Τον φίλο, τον γνωστό, τον περαστικό. Να καταλάβουμε ότι όλοι είμαστε ίσοι προς όλους και πως η στατιστική πιθανότητα να μην βιώσουμε μια εχθρική συμπεριφορά είναι μάλλον τυχαία ανάμεσα στην τόση βιαιότητα. Να δείξουμε σεβασμό στον πόνο του θύματος αλλά και του θύτη. Γιατί; Διότι ο θύτης έχει υπάρξει θύμα. Διότι η βία κληρονομείται όπως και η αγάπη. Δεν μπορεί κανείς να δώσει αγάπη αν έχει εισπράξει βία. Χρειάζεται η κοινωνία να εστιάσει σε αυτήν ακριβώς την πρόληψη. Μέσα από δομές, πρόνοια και ενημέρωση, ενημέρωση, ενημέρωση! Από το Νηπιαγωγείο ει δυνατόν, ναι μάλιστα από το νηπιαγωγείο. Να μάθουμε στα παιδιά του μέλλοντος πως ο κόσμος μας είναι "και - και" δεν είναι μόνο "ή -ή".  Να τους μιλήσουμε για τις απαγορευμένες λέξεις. Τα παιδιά καταλαβαίνουν πολλά περισσότερα από όσα εμείς νομίζουμε. Τα παιδιά έχουν ακόμα ανοιχτά τα κανάλια της μη λεκτικής επικοινωνίας, καταλαβαίνουν από τον τόνο, τη φωνή, τη γλώσσα του σώματος. Πρέπει να τα εμπιστευόμαστε τα παιδιά αν πραγματικά θέλουμε να τα προστατέψουμε. Αν δεν υπάρξει ποτέ κανείς στο δρόμο τους όπως ο γονιός, η κοινωνία ή το σχολείο να τους διδάξει με σεβασμό τις αξίες, τα πρέπει και τα μη, θα περάσουν πολλά χρόνια μέχρι να ξυπνήσουν ένα πρωί και να συνειδητοποιήσουν τη σκληρή αλήθεια τους. Και τότε ίσως να είναι πια πολύ αργά για την παραγραφή του τραύματος.

Η σημασία της κατανόησης και της επικοινωνίας

"Τόσο τα παιδιά όσο και οι έφηβοι που δέχονται παρενόχληση ή κακοποίηση βασανίζονται από το έντονο συναίσθημα του φόβου της ενοχής, αλλά πολλές φορές και της άγνοιας αυτού που τους έχει συμβεί. Μάλιστα όταν τα παιδιά ρωτούνται να περιγράψουν ακριβώς τι έχει συμβεί, δεν γνωρίζουν τι αποτελεί κακοποίηση και τι όχι. Δεν αισθάνονται ότι μπορούν να την διακρίνουν. Αυτό σε συνδυασμό με την ενοχή τους οδηγεί στο να μιλήσουν πολύ αργά ή και όντας ενήλικες για την κακοποίηση. Οι γονείς αυτών των παιδιών βρίσκονται συχνά στο στόχαστρο της κοινωνικής κατακραυγής ''δεν προστάτεψαν τα παιδιά τους'', ''δεν τους έχουν μιλήσει ανοιχτά για την σεξουαλική διαπαιδαγώγηση'', κάτι που φυσικά ενδέχεται να είναι μία γενίκευση που μόνο αρνητικά συναισθήματα μπορεί να γεννήσει και στις δυο πλευρές" εξηγεί η Γεωργία Χριστίνα Κανελλοπούλου, Ψυχολόγος- Οικογενειακή Σύμβουλος.

"Σίγουρα το να μιλήσουμε ανοιχτά στα παιδιά μας για τους κινδύνους, τη σεξουαλικότητα, την παρενόχληση, είναι θέματα όπου κάθε γονέας οφείλει ανάλογα την ηλικία του παιδιού να έχει αγγίξει. Παρόλα αυτά, η κακοποίηση μπορεί να συμβεί παντού και με κύριο εχθρό προς τους γονείς, τα οικεία τους πρόσωπα (γιαγιά παππούς, θείος), τους οποίους μπορεί να εμπιστεύονται, άρα να εμπιστεύονται σε αυτούς και τα παιδιά τους. Αυτό δυσκολεύει ακόμα περισσότερο ένα παιδί να μιλήσει καθώς πέρα από την δική του εμπιστοσύνη, μπορεί να νιώθει πως θα καταστρέψει την εμπιστοσύνη που έχει ο γονέας, ( ''δεν θα το αντέξει η μητέρα μου αν το μάθει''). Κάποιες φορές αξίζει να σημειώσουμε πως μεγαλώνουμε σε μία κοινωνία που δεν δέχεται εύκολα τα αρνητικά συναισθήματα και την έκφραση αυτών. Έτσι τα παιδιά με γνώμονα αυτή την αλήθεια, φοβούνται να εκφράσουν το αρνητικό τους συναίσθημα, αυτό που τους έχει συμβεί, αλλά και να το δημιουργήσουν αντίστοιχα στους γονείς τους".

Γιατί τώρα

Στην ερώτηση, λοιπόν, ''γιατί τώρα'', είναι καλό να ανταπαντήσουμε με το ''γιατί όχι τώρα΄''. Κάθε στιγμή είναι κατάλληλη για να αποκαλύψει κάποιος το τραύμα που αφήνει μία κακοποίηση. Συνήθως η αποκάλυψη γίνεται όταν το άτομο νιώθει πλέον δυνατό και προστατευμένο, και κάποιες φορές όταν ο θύτης έχει φύγει από την ζωή ή νιώθει πως δεν τον φοβάται πια. Μια αλήθεια είναι πως ίσως τώρα είμαστε εν τέλει πιο έτοιμοι σαν κοινωνία να ακούσουμε για όλα αυτά τα ζοφερά και άγνωστα μα τόσο συχνά κομμάτια της πραγματικής ζωής. Σε αυτό φυσικά έχει βοηθήσει η μαζικότερη χρήση των social media καθώς και η εντονότερη πληροφόρηση του κοινού πάνω σε θέματα παρενόχληση και κακοποίησης. Αυτές  οι δύο έχουν διάφορες μορφές, εμφανίζονται κάποιες φορές ύπουλα και πλέον ίσως είμαστε σε θέση να αντιληφθούμε πότε και τι είναι κακοποίηση".

Ευχαριστούμε για τη συμβολή τους τις ειδικούς: Λεάννα Λεβή, Σύμβουλος Ψυχικής Υγείας - Σωματικής Προσέγγισης (Τηλ. 6932376727, leannalevi@yahoo.gr), Γεωργία Χριστίνα Κανελλοπούλου, Ψυχολόγος- Οικογενειακή Σύμβουλος (Τηλ. 6943883527/ 211 113110, gkanellopoulou@thepsytrap.gr), Βίκυ Φιλιππίδου, Ψυχολόγος (Τσιμισκή 17, Θεσσαλονίκη, Τηλ. 2310 244 427).