Μαρία Κουτσομάλλη | Η υπεύθυνη της Συλλογής του Ιδρύματος Βασίλη και Ελίζας Γουλανδρή μιλάει στο Harper's Bazaar

Και εξηγεί το πώς η πειθαρχία στη ζωή μπορεί να συνδυαστεί με την ελευθερία στην τέχνη.

HARPER'S BAZAAR TEAM

Έχει μια αμετακίνητη γαλήνη στο πρόσωπό της. Οι κινήσεις της αδρές, η φωνή της καθησυχαστική, με αδιόρατη γαλλική προφορά που στρογγυλεύει κάποιες συλλαβές. Ήταν Οκτώβρης του 1999, η Μαρία Κουτσομάλλη μαζί με τον πατέρα της Κυριάκο βρισκόταν σε ένα ξενοδοχείο στη Νέα Υόρκη, όταν η Έλίζα Γουλανδρή κοίταξε τον πατέρα της και είπε "μάλλον θα ήταν καλό να έρθει κάποια στιγμή η Μαρία στο Ίδρυμα". Η ίδια η Μαρία το θεώρησε αδιανόητο. Ακριβώς 20 χρόνια μετά, στις 4 Οκτωβρίου του 2019 το Μουσείο του Ιδρύματος Βασίλη και Έλίζας Γουλανδρή άνοιξε για το κοινό παρουσιάζοντας μια θρυλική συλλογή μοντέρνας και σύγχρονης τέχνης στην Αθήνα.

Από την Κατερίνα Ι. Ανέστη

Μαρία Κουτσομάλλη | Η υπεύθυνη της Συλλογής του Ιδρύματος Βασίλη και Ελίζας Γουλανδρή μιλάει στο Harper's Bazaar
Σακάκι, παντελόνι και σκουλαρίκια CH Carolina Herrera, CH Carolina Herrera Boutique. Μπλούζα Max Mara, Max Mara Boutique. Γόβες Prada, Καλογήρου.

Η Μαρία Κουτσομάλλη-Μορώ είναι η υπεύθυνη της συλλογής, η καρδιά της καλλιτεχνικής δράσης του ιδρύματος σε Άνδρο και Αθήνα. Κάθεται στο γραφείο της. Έξω από το παράθυρο του πέμπτου ορόφου, η θέα της Ακρόπολης καθηλωτική. Παρατηρώ ότι προτιμά να μη βλέπει έξω. Όταν δεν με κοιτάζει στα μάτια, στρέφει το βλέμμα στον τοίχο πίσω μου, εκεί όπου βρίσκονται φωτογραφίες των παιδιών και αγαπημένων της προσώπων. Τη ρωτώ σε τι κατάσταση είναι τώρα, σχεδόν δύο μήνες μετά τα "θυρανοίξια" –με τους χιλιάδες επισκέπτες από όλο τον κόσμο να στέκονται εκστατικά μπροστά στα έργα του Έλ Γκρέκο, του Πικάσο, του Βαν Γκογκ, του Τζάκσον Πόλοκ, του Φράνσις Μπέικον και τόσων άλλων σπουδαίων της παγκόσμιας τέχνης– και ποιο είναι το state of mind της. "Ότι πρέπει να κρύψω την κούρασή μου", μου λέει γελώντας.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ

Η Μαρία Κουτσομάλλη είναι μια γυναίκα γεμάτη εκπλήξεις και αυτό διακρίνεται ήδη από την πρώτη στιγμή που τη συναντάς. Δεν μπαίνει σε στερεότυπα αίγλης, αποθέωσης, θέσης και ρόλου για να δώσει μια απάντηση συμβατική. Παραδέχεται την κούρασή της. Αβίαστα. Και ίσως αυτό είναι ένα από τα μυστικά της. Δεν είναι το μόνο όμως.

Κουτσομάλλη
Μπροστά από το έργο του Πάμπλο Πικάσο "Γυμνή γυναίκα με σηκωμένα χέρια" (1907). Φόρεμα Paco Rabanne, Enny Monaco. Γόβες Tory Burch, Καλογήρου. 

"Είμαι πάρα πολύ ανοιχτός άνθρωπος. Ακούω τα πάντα χωρίς προκαταλήψεις. Σε αυτό με βοήθησαν τα χρόνια που έζησα στο Παρίσι, σε μια κοινωνία ανοιχτή, στραμμένη προς τον άλλο, όπου εθνικότητες και θρησκείες ζούσαν μαζί". Γιατί η Μαρία Κουτσομάλλη γεννήθηκε και μεγάλωσε στο Παρίσι, στο 16o διαμέρισμα, πριν από την εποχή του μίσους, του εθνικισμού, της ανόδου των ακροδεξιών ομάδων. Επιστροφή στην αρχή: Ήταν λοιπόν 18 χρόνων, τον Οκτώβρη του 1999, στη Νέα Υόρκη όταν η Ελίζα Γουλανδρή είχε την ιδέα να ασχοληθεί η Μαρία με το Ίδρυμα. Ακόμα και σήμερα, όταν σκέφτεται εκείνη τη μέρα, δεν πιστεύει ότι ήταν κάτι προσχεδιασμένο. Εξάλλου ο πατέρας της, που ήταν προσωπικός γραμματέας του Βασίλη Γουλανδρή από το 1972, δεν την πίεσε ποτέ να ασχοληθεί με την τέχνη, μάλλον τον γοήτευε περισσότερο η ιδέα να τη δει ως στέλεχος σε μια μεγάλη εταιρεία. Εκείνη τη στιγμή όμως στη Νέα Υόρκη αιφνιδιάστηκε. "Εγώ, μεγαλωμένη στη Γαλλία, ξέρω ότι πρέπει να κερδίσεις τη δουλειά σου, να έχεις τα προσόντα για αυτήν, να μην την κάνεις επειδή είσαι ο γιος ή η κόρη κάποιου".

Κουτσομάλλη
Δίπλα στο "Ερωτικό" (1977), του Γιάννη Μόραλη. Πουκάμισο, Falconeri. Φούστα Victoria Victoria Beckham, Attica. Μπότες Sergio Rossi, Καλογήρου.


"Εννέα μήνες μετά από εκείνη τη συνάντηση στη Νέα Υόρκη η Έλίζα Γουλανδρή πέθανε. "Είχε μεγάλο ένστικτο η Έλίζα. Δεν μιλούσε πολύ, άκουγε και πάντα μετά τις μεγάλες σιωπές έκανε σχόλια που δεν ξεχνούσες ποτέ". Μια εικόνα ασυνήθιστη για μια γυναίκα κοσμοπολίτισσα με διεθνή φήμη. Η Μαρία Κάλλας υπήρξε στενή φίλη και γειτόνισσά της στο Παρίσι, φιλοξένησε από προέδρους Δημοκρατίας μέχρι μεγάλους σταρ όπως ο Ντέιβιντ Μπόουι. "Ήταν η καλύτερη οικοδέσποινα. Με ένα μετρημένο τρόπο, βεβαιωνόταν ότι ο κάθε καλεσμένος θα νιώσει ξεχωριστός, θα κάτσει πλάι στο σωστό άτομο. Ήταν διακριτική και με εντυπωσίαζε το πόσο όμορφη ήταν παρότι παρέμενε τόσο απλή. Η ομορφιά της δεν ήταν κάτι για το οποίο είχε προσπαθήσει πολύ. Ήταν σκέτος αυθορμητισμός".

BE-Goulandris
Η Ελίζα Γουλανδρή με τη Μαρία Κάλλας

Αμέσως μετά τις σπουδές της στα οικονομικά και στην ιστορία της Τέχνης στη Σορβόνη, η Μαρία Κουτσομάλλη φεύγει για τη Νέα Υόρκη και σε ηλικία 24 ετών αρχίζει να εργάζεται στον κορυφαίο οίκο δημοπρασιών Sotheby’s. "Ήξερα ότι εκεί μπορείς να δεις πάρα πολλά έργα, σε πολύ λίγο χρόνο. Φανταστείτε ότι από το τμήμα των ιμπρεσιονιστών και της μοντέρνας τέχνης περνούν περίπου 500 έργα το εξάμηνο. Έκεί κατάλαβα επίσης ότι είμαι Έυρωπαία... Και έτσι επέστρεψα στο Παρίσι". Για τα επόμενα τέσσερα χρόνια εργάστηκε στον οίκο Christie’s. Όταν έκλεισε αυτό τον κύκλο, αποφάσισε ότι η ενασχόληση με την αγορά τέχνης δεν την ενδιαφέρει.

BE-Goulandris
Η Ελίζα και ο Βασίλης Γουλανδρής

"Η σημαντικότερη λέξη στο "εμπόριο τέχνης” είναι το "εμπόριο”. Σημασία έχει να είσαι ένας καλός πωλητής. Αυτό από μια στιγμή και μετά δεν με ικανοποιούσε. Δεν μου άρεσε να τα βλέπω όλα με ταμπελάκια τιμής". Τέλη του 2011 κάνει το μεγάλο βήμα. Μετακομίζει από το Παρίσι στην Αθήνα, σε μια Έλλάδα στην οποία  είχε ζήσει μόνο τα καλοκαίρια στην Άνδρο, αφού ο πατέρας της είχε την ευθύνη για τις εμβληματικές εκθέσεις στο Μουσείο Γουλανδρή. Έκεί είδε τα πρώτα σπουδαία έργα που θυμάται στη ζωή της, τους μεγάλους της τέχνης να κρέμονται τελετουργικά στους τοίχους, θυμάται τον εαυτό της να μπαινοβγαίνει στο μουσείο, να παίζει έξω στην πλατεία, να κατεβαίνει στην παραλία.

BE-Goulandris
Με τον Ντέιβιντ Μπόουι

"Η πρώτη ανάμνηση που έχω στη ζωή μου είναι οι μυρωδιές της Έλλάδας", μου λέει. "Όταν ερχόμασταν κάθε καλοκαίρι, για μένα η χώρα ήταν αυτές οι μυρωδιές. Η λυγαριά, το γιασεμί, οι νεραντζιές". Δεν θα ξεχάσει ποτέ το άρωμα της Έλίζας Γουλανδρή κάθε φορά που τη συναντούσε, σε μια σχέση που ένιωθε ότι συμμετείχαν κυριολεκτικά όλες οι αισθήσεις της. Φτάνει λοιπόν η Μαρία Κουτσομάλλη στην Αθήνα της κρίσης, μαζί με το Γάλλο σύζυγό της, με τον οποίο είναι μαζί από 18 ετών, και με το λίγων εβδομάδων μωρό της, τη μικρή Έλίζα. Άρχισε αμέσως να εργάζεται στο Ίδρυμα Βασίλη και Ελίζας Γουλανδρή και να βοηθά στις εκθέσεις της Άνδρου, να μελετά τη συλλογή του ιδρύματος. Χρειάστηκε πέντε χρόνια εξαντλητικής μελέτης και έρευνας για να αποκτήσει την πλήρη γνώση της συλλογής, των 800 μοναδικών αποκτημάτων, έργων τέχνης αντικειμένων και επίπλων. 


Η συγκίνηση όμως κάθε φορά που βρίσκεται μπροστά σε κάποιο από αυτά τα έργα τέχνης δεν υποχωρεί ποτέ. "Ίλιγγος" είναι η λέξη που χρησιμοποιεί όταν αναφέρεται σε αυτές τις στιγμές. Ακόμα και τώρα που μου μιλά για την τέχνη, νιώθω ότι είναι σαν να βλέπει μπροστά της έργα που αγαπά. "Υπάρχουν έργα-σταθμοί, στα οποία επιστρέφω γιατί η συγκίνηση ανανεώνεται κάθε φορά. Επιζητώ να τα δω ξανά. Τελευταία είναι "Η συγκομιδή της ελιάς” του Βίνσεντ Βαν Γκογκ, οι αυτοπροσωπογραφίες του Μπέικον. Και πάντα ο Πικάσο για τον οποίο έκανα έρευνα στο μεταπτυχιακό μου", λέει αναφερόμενη σε έργα που βρίσκονται τέσσερις ορόφους κάτω από το γραφείο της.

BE-Goulandris
Η Ελίζα και ο Βασίλης Γουλανδρής

Η συμβουλή που δεν ξεχνά είναι "να ακούς πάντα πριν μιλήσεις". Η συμβουλή που δίνει η ίδια είναι "να μη φοβάσαι να κάνεις λάθη. Από τα λάθη μας μαθαίνουμε". Σηκώνεται αξημέρωτα, γύρω στις 5.30 το πρωί ώστε να ξυπνήσει τα δύο παιδιά της και να τα ετοιμάσει για το σχολείο. "Με το που θα μπουν τα παιδιά στο σχολικό, ξεκινώ για ένα μεγάλο περίπατο στην Αθήνα. Περνάω από το Ζάππειο, περπατώ μιάμιση ώρα στη Διονυσίου Αρεοπαγίτου, στο Μοναστηράκι, το Θησείο και καταλήγω εδώ, στο μουσείο στο Παγκράτι. Είναι ένα θαύμα. Το περπάτημα με βοηθάει να βάλω τις σκέψεις μου σε μια σειρά". Ντύνεται και ετοιμάζεται στο μουσείο και αρχίζει η καθημερινότητά της το αργότερο στις 9 το πρωί. Έχει βάλει ως αυστηρό κανόνα ότι μετά τις 8 το βράδυ θα κλείνει κινητό και υπολογιστή. "Δεν θέλω να έχω αυτή την εμμονή, να βλέπω τα e-mails μου όταν έχω τα παιδιά και τον άντρα μου πλάι μου".

Όταν απορώ με τη συγκρότηση και την πειθαρχία που δείχνει, με ένα ελαφρύ μειδίαμα ομολογεί: "Είμαι ένα πολύ καλό στρατιωτάκι. Βάζω κανόνες στον ίδιο μου τον εαυτό για να αντεπεξέλθω σε αυτά που θέλω. Στο σχολείο στο Παρίσι ήμουν τόσο καλή μαθήτρια που παρέκαμψα μία τάξη και τελείωσα το Λύκειο νωρίτερα. Δεν σημαίνει ότι τα καταφέρνω πάντα, ότι είμαι σε όλα άψογη, όμως έχω ανάγκη να βάζω κανόνες στον εαυτό μου. Με καθησυχάζει". Της επισημαίνω πως υπάρχει κάτι το οξύμωρο εδώ. Η πειθαρχία, η οργάνωση στη ζωή της, ενώ το αντικείμενό της, η τέχνη, έχει κυρίως σχέση με την αμφισβήτηση των ορίων. "Εφόσον όλη μου η μέρα είναι αφιερωμένη σε ανθρώπους που πέρασαν κάθε όριο, επέλεξαν να ζήσουν την ιδιαιτερότητά τους με τον πιο δύσκολο τρόπο, έχω ανάγκη τους κανόνες για να ισορροπήσω".

Όπως και η Έλίζα Γουλανδρή, διαθέτει ισχυρό ένστικτο και το εμπιστεύεται. "Σαφώς λειτουργώ και με ένστικτο, διαφορετικά δεν μπορείς να δουλέψεις σε αυτόν το χώρο. Για μένα ο ιστορικός της τέχνης δεν είναι ένας στεγνός άνθρωπος που πρέπει να πάρει τις πληροφορίες, να τις βάλει σε σειρά και να τις εξηγήσει. Είναι αυτός που πρέπει να αντιπροσωπεύσει τους καλλιτέχνες που έχει μπροστά του, ώστε να τους αξιοποιήσει και τους παρουσιάσει όπως εκείνοι θα ήθελαν στο κοινό". Δεν θα ξεχάσει τη μικρή λιθογραφία του Πικάσο και το πορτρέτο γυναίκας του Τσαρούχη που είχαν οι γονείς της στο σπίτι που μεγάλωσε στο Παρίσι. Δεν θα ξεχάσει ποτέ τη συνάντηση, τα λόγια, ακόμα και τις σιωπές του Βασίλη και της Έλίζας Γουλανδρή. Αλλά και εκείνα τα Χριστούγεννα, τεσσάρων ετών στην Έλβετία. "Παραμονή Χριστουγέννων κλειστήκαμε στο ασανσέρ με την αδελφή μου και μια ηλικιωμένη φίλη μας. Ήρθαν οι πυροσβέστες με τα κόκκινα ρούχα να μας βγάλουν, σαν να ήταν ο Άγιος Βασίλης. Έίχαμε ενθουσιαστεί. Το θυμάμαι σαν παραμύθι. Ήταν τα πιο ωραία Χριστούγεννα".

Φωτογραφίες: Yannis Bournias (This Is Not Another Agency*). Fashion Director: Νατάσα Λιονάκη