Η Ιώβη Φραγκάτου κινείται, μιλάει και παρατηρεί με μια εσωτερική πειθαρχία που χαρίζει γενναιόδωρα και στους ρόλους της. Μοιάζει να αντιμετωπίζει το θέατρο με την ακρίβεια κάποιου που έχει περάσει από διαφορετικούς τρόπους έκφρασης: τον χορό, τον αθλητισμό, τη μουσική, τη μόδα. Ίσως γι’ αυτό και η παρουσία της επάνω στη σκηνή έχει κάτι απόλυτα ελεγχόμενο, αλλά ποτέ ψυχρό. Το βλέμμα της, με τα διαπεραστικά γαλάζια μάτια, μένει επάνω σου με μια ήρεμη επιμονή που δύσκολα αγνοείς. Μετρώντας ήδη σημαντικές παρουσίες στο αρχαίο δράμα και στην Επίδαυρο, πρωταγωνίστησε πρόσφατα στην παράσταση "Ήμερη, Η Ανατομία μιας Πτώσης", που παρουσιάστηκε ανανεωμένη στο Θέατρο Πορεία, ενώ το καλοκαίρι περιοδεύει σε όλη την Ελλάδα με την "Αντιγόνη". Εκτός από τον πρωταγωνιστικό ρόλο, υπέγραψε και τα κοστούμια της παράστασης χτίζοντας μια ηρωίδα εύθραυστη και βαθιά ανθρώπινη, στην οποία αναγνωρίζεις κομμάτια του εαυτού σου.
Η επιστροφή στην Ήμερη και η μοναξιά των ηρώων
Πώς ήταν για εσάς να επιστρέφετε σε αυτή την ηρωίδα; Την πλησιάσατε διαφορετικά λόγω του νέου χώρου;
Ναι, την πλησίασα διαφορετικά, όμως όχι μόνο λόγω του χώρου, αλλά κυρίως γιατί άλλαξα κι εγώ μέσα σε αυτή τη διαδρομή. Όταν πρωτοσυναντάς έναν ρόλο, λειτουργείς πιο πολύ με το ένστικτο. Όταν επιστρέφεις, έχει προηγηθεί μια σχέση. Έχεις ζήσει μαζί του, τον έχεις σκεφτεί και ίσως τον έχεις κρίνει λιγότερο. Ένιωσα ότι αυτή τη φορά είχα μεγαλύτερη κατανόηση και για τους δύο ανθρώπους της ιστορίας. Το "Θησείον" είχε μια σχεδόν ασφυκτική εγγύτητα, όλα συνέβαιναν σαν εξομολόγηση. Στο "Πορεία" ο χώρος ανοίγει και αυτό, παραδόξως, μου αποκάλυψε περισσότερο τη μοναξιά των ηρώων. Βλέπεις πιο καθαρά την απόσταση ανάμεσά τους, το πόσο αγαπιούνται και πόσο αδυνατούν, τελικά, να συναντηθούν.
Υπήρξε κάποια σκηνή στην παράσταση που για κάποιον λόγο σας δυσκόλεψε;
Ναι. Αλλά ίσως όχι με την έννοια της δυσκολίας, περισσότερο με την έννοια ότι μου ζήτησε παραπάνω σκέψη και λεπτότητα. Κυρίως οι στιγμές όπου αυτή η γυναίκα άρχιζε να βλέπει καθαρά, αλλά ακόμη δεν είχε βρει τον τρόπο να υπερασπιστεί τον εαυτό της. Εκεί υπήρχε κάτι πολύ ανθρώπινο.
Όλοι έχουμε υπάρξει, έστω μία φορά, σε μια κατάσταση όπου καταλαβαίνουμε ότι κάτι μας πληγώνει, αλλά δεν είμαστε ακόμη έτοιμοι να το ονομάσουμε.
Και βέβαια το τέλος της παράστασης. Εκεί ένιωθα πως η "Ήμερη", για πρώτη φορά, ανέπνεε πραγματικά. Σαν να θυμόταν ότι είχε δικαίωμα όχι μόνο στην αγάπη, αλλά και στη φωνή της. Στον χώρο της. Στο να πει τι ένιωθε, τι φοβόταν, τι ονειρευόταν. Υπήρχε κάτι πολύ βαθύ σε αυτή τη στιγμή, όταν ένας άνθρωπος επέτρεπε, επιτέλους, στον εαυτό του να υπάρξει ολόκληρος.
Το δικαίωμα της γυναίκας στη δική της φωνή
Στη διασκευή η γυναίκα αποκτούσε φωνή απέναντι στον ανδρικό μονόλογο του Ντοστογιέφσκι. Βρήκατε σημεία ταύτισης όταν διαβάσατε πρώτη φορά αυτά τα κομμάτια;
Ναι, αρκετά. Όχι απαραίτητα κυριολεκτικά, αλλά σε μικρές ανθρώπινες στιγμές. Πολλές γυναίκες έχουμε βρεθεί κάποια στιγμή να προσπαθούμε να εξηγήσουμε τι νιώθουμε και να μη βρίσκουμε ακριβώς τον χώρο ή τις λέξεις. Ή να αγαπάμε πολύ, αλλά ταυτόχρονα να νιώθουμε ότι κάπως χανόμαστε μέσα σε αυτό. Αυτό που βρήκα πολύ ουσιαστικό στη διασκευή του Γιάννη Νταλιάνη ήταν ότι η "Ήμερη" δεν παρουσιαζόταν απλώς ως μια γυναίκα που υπέφερε. Ήταν μια γυναίκα με αξίες, αξιοπρέπεια, ευαισθησία, μόρφωση, αλλά και μια πολύ ισχυρή εσωτερική ηθική. Δε συμβιβαζόταν εύκολα, δεν ξεπουλιόταν, ακόμα κι όταν η ζωή την έφερνε σε πολύ δύσκολη θέση. Και, κυρίως, διεκδικούσε –έστω αργά– το δικαίωμα στη φωνή της. Να ακουστεί όχι μέσα από το βλέμμα κάποιου άλλου, αλλά ως ένας ολόκληρος άνθρωπος.
Οι γυναίκες της δικής σας γενιάς δυσκολεύονται ακόμη να ακουστούν πραγματικά;
Οι γυναίκες σήμερα έχουν κάνει τεράστια βήματα και αυτό το θαυμάζω πολύ. Βλέπω τρομερή δύναμη, ευαισθησία, ευφυΐα, αλλά και μια πολύ όμορφη επιμονή να συστήνονται ξανά στον εαυτό τους. Γυναίκες που τολμούν να αλλάξουν ζωή, να βάλουν όρια, να φύγουν από κάτι που δεν τις εκφράζει πια, να ξαναρχίσουν. Ταυτόχρονα, πιστεύω ότι ακόμη υπάρχουν πιο λεπτές δυσκολίες, όχι πάντα τόσο εμφανείς όσο παλιά. Μια γυναίκα μπορεί να έχει φωνή, δουλειά, ανεξαρτησία και, παρ’ όλα αυτά, να νιώθει ότι χρειάζεται διαρκώς να αποδεικνύει πράγματα ή να ισορροπεί ανάμεσα σε πολλούς ρόλους. Αλλά νιώθω ότι κάτι αλλάζει και αυτό μου δίνει ελπίδα.
Όταν η αγάπη μπερδεύεται με τον έλεγχο
Στο έργο ο έρωτας έμοιαζε να μπλέκεται συνεχώς με την εξουσία και την ανάγκη. Είναι εύκολο να ξεχωρίσουν αυτά τα δύο;
Καθόλου εύκολο. Και ίσως αυτό να ήταν ένα από τα πιο δύσκολα σημεία του έργου, γιατί δε βλέπαμε έναν άνθρωπο που δεν αγαπούσε. Ο ενεχυροδανειστής αγαπούσε την "Ήμερη", απλώς δεν είχε τον τρόπο. Μπέρδευε την αγάπη με την προστασία, την προστασία με τον έλεγχο, τον φόβο της απώλειας με την ανάγκη να κρατήσει τον άλλο κοντά του. Όλοι οι άνθρωποι κάποια στιγμή έχουμε βρεθεί κοντά σε αυτή τη σύγχυση.
Το δύσκολο είναι να αγαπάς χωρίς να πνίγεις, χωρίς να προσπαθείς να αλλάξεις τον άλλο ή να τον κάνεις να χωρέσει στις δικές σου ανάγκες.
Και αυτό που έβρισκαν τόσο ανθρώπινο αλλά και βαθιά θλιβερό στην "Ήμερη" ήταν ότι μιλούσε για δύο ανθρώπους που, με τον δικό τους τρόπο, προσπαθούσαν να αγαπηθούν, αλλά τελικά δεν κατάφεραν πραγματικά να συναντηθούν.
Το κοστούμι ως καθρέφτης του χαρακτήρα
Όταν σχεδιάζετε και τα κοστούμια μιας παράστασης στην οποία παίζετε, αλλάζει ο τρόπος που μπαίνετε στον ρόλο;
Πολύ. Για μένα το κοστούμι δεν είναι ποτέ απλώς αισθητική, είναι και μέρος του χαρακτήρα. Ένα ρούχο μπορεί να σου πει πράγματα για έναν άνθρωπο πριν ακόμη μιλήσει. Πώς στέκεται, τι θέλει να δείξει, τι προσπαθεί να κρύψει, πόσο άνετα νιώθει μέσα στον εαυτό του. Κάθε χαρακτήρας έχει μια πολύ συγκεκριμένη ενέργεια και το σώμα του αλλάζει ανάλογα με αυτό. Άλλον τρόπο έχει να κάθεται, να περπατά, να πιάνει ένα ποτήρι. Και πολλές φορές το κοστούμι σε βοηθά να βρεις αυτή τη λεπτομέρεια. Ίσως επειδή έχω σπουδάσει και ενδυματολογία, πάντα με γοήτευε πολύ αυτό. Το ρούχο δεν ντύνει απλώς έναν ρόλο, κάποιες φορές σου αποκαλύπτει ποιος είναι.
Υπάρχει κάποιο ρούχο ή στοιχείο styling που σας κάνει να νιώθετε πιο κοντά στον εαυτό σας;
Νιώθω πιο κοντά στον εαυτό μου όταν δε νιώθω μεταμφιεσμένη. Όταν αυτό που φοράω μοιάζει σαν φυσική προέκταση της διάθεσής μου και όχι σαν κάτι που φόρεσα επειδή "έτσι πρέπει". Όταν υπάρχει μια αίσθηση αλήθειας και άνεσης, με χαρακτήρα.
Η επιστροφή στην Αντιγόνη και το δέος της Επιδαύρου
Επιστρέφετε φέτος στην περιοδεία της "Αντιγόνης". Υπάρχει κάτι από αυτό το έργο που κουβαλάτε μαζί σας και έξω από τη σκηνή;
Νομίζω πως αυτό που κουβαλώ περισσότερο από την "Αντιγόνη" είναι η υπενθύμιση ότι η προσωπική συνείδηση και η αίσθηση του δικαίου συχνά δοκιμάζονται απέναντι σε κάθε μορφή εξουσίας. Πρόκειται για ένα έργο που, παρότι γράφτηκε πριν από χιλιάδες χρόνια, συνεχίζει να συνομιλεί με την εποχή μας, γιατί θέτει ερωτήματα που παραμένουν ανοιχτά: μέχρι πού φτάνει η ευθύνη του πολίτη, πότε οφείλει να υπακούει και πότε να αντιστέκεται, ποιο είναι το κόστος της επιλογής του. Σε μια περίοδο όπου η δημόσια συζήτηση γίνεται συχνά θορυβώδης και πολωμένη, η "Αντιγόνη" μου θυμίζει τη σημασία του να υπερασπίζεσαι όσα πιστεύεις με συνέπεια, αλλά και με επίγνωση των συνεπειών. Αυτό είναι κάτι που με ακολουθεί και έξω από τη σκηνή.
Έχετε βρεθεί πολλές φορές στην Επίδαυρο. Θυμάστε ακόμη την πρώτη φορά που βγήκατε εκεί;
Πολύ έντονα. Είναι από αυτές τις στιγμές που το σώμα θυμάται πριν από το μυαλό. Θυμάμαι τεράστια αγωνία και συγκίνηση, αλλά και κάτι πολύ όμορφο: μια παράξενη αίσθηση ροής, σαν να με πήρε κάπως μαζί ο χώρος. Ενώ είναι ένα θέατρο με τόσο βάρος και τόσο μεγάλη ιστορία, εγώ ένιωσα μια βαθιά οικειότητα, κάτι πολύ γλυκό και ανεξήγητο ταυτόχρονα. Και, φυσικά, μια τεράστια ευγνωμοσύνη που βρισκόμουν εκεί. Το δέος υπάρχει πάντα. Αλλά κάθε φορά που επιστρέφω αυτή η αίσθηση δε φεύγει ποτέ εντελώς.
Τι είναι αυτό που εξακολουθεί να σας συγκινεί στην Επίδαυρο;
Κυρίως αυτή η αίσθηση ιερότητας που υπάρχει στον χώρο. Όχι με έναν βαρύ τρόπο, αλλά περισσότερο σαν μια βαθιά συγκέντρωση, μια αίσθηση ότι κάτι πρόκειται να συμβεί. Και με αγγίζει πολύ ότι πίσω από το θέατρο βρίσκεται το Ασκληπιείο, ένας τόπος θεραπείας.
Υπάρχει κάτι πολύ όμορφο στη σκέψη ότι οι άνθρωποι πήγαιναν εκεί για να θεραπευτούν και λίγα βήματα πιο πέρα υπήρχε το θέατρο. Σαν να συνδεόταν από πάντα η τέχνη με μια μορφή ίασης, παρηγοριάς ή κατανόησης του εαυτού μας.
Τι επιλέγετε να προστατεύετε περισσότερο από την έκθεση;
Θεωρώ ότι, όσο μεγαλώνω, καταλαβαίνω περισσότερο την αξία του να κρατάς κάποια πράγματα για σένα. Μου αρέσει πολύ να προστατεύω ό,τι αγαπώ πραγματικά με όλο μου το είναι. Τους ανθρώπους μου, την προσωπική μου ζωή, κάποιες στιγμές που νιώθω ότι έχουν αξία ακριβώς επειδή δε χρειάζεται να εξηγηθούν ή να εκτεθούν. Μου αρέσει η επικοινωνία και το μοίρασμα, αλλά πιστεύω πολύ και στα όρια.
